• Dla pracodawców

Zoptymalizuj koszty i zwiększ zyski

Czy PIP albo ZUS może unieważnić układ zbiorowy, na którym stoi świadczenie SoCap?

Dla kogo: pracodawca, zarząd, dział prawny, związek zawodowy, doradca · Stan prawny: 16 września 2026 r. · Wydawca: SoCap Polska sp. z o.o.

Odpowiedź w skrócie: żaden organ nie unieważnia układu zbiorowego pracy decyzją. O tym, że układ w całości lub w części nie obowiązuje, orzeka sąd pracy na wniosek złożony w trybie art. 22 ustawy z 5 listopada 2025 r. o układach zbiorowych pracy. Wśród uprawnionych do złożenia wniosku jest inspektor pracy, więc PIP ma do tego drogę, choć jako wnioskodawca, nie jako organ rozstrzygający. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w tym katalogu nie ma. Wniosek nie wstrzymuje stosowania układu, a orzeczenie działa od dnia uprawomocnienia, nie wstecz. ZUS może natomiast w swojej decyzji zakwestionować, czy konkretne świadczenie spełnia warunki wyłączenia ze składek; taki spór rozstrzyga sąd po odwołaniu i nie jest on postępowaniem o ważność układu.

Dlaczego układ zbiorowy ma tu znaczenie

Wyłączenie świadczenia ze składek w § 2 ust. 1 pkt 26 rozporządzenia składkowego obejmuje korzyści materialne „wynikające z układów zbiorowych pracy, regulaminów wynagradzania lub przepisów o wynagradzaniu”. Układ zbiorowy nie jest przy tym wewnętrzną polityką firmy, tylko częścią prawa pracy:

„Ilekroć w Kodeksie pracy jest mowa o prawie pracy, rozumie się przez to przepisy Kodeksu pracy oraz przepisy innych ustaw i aktów wykonawczych, określające prawa i obowiązki pracowników i pracodawców, a także postanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych na ustawie porozumień zbiorowych, regulaminów i statutów określających prawa i obowiązki stron stosunku pracy.”

Art. 9 § 1 ustawy z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 277). Autor: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.

Sąd w sprawie, w której ZUS kwestionował to świadczenie, wskazał, że właśnie te akty określają, które korzyści są wyłączone:

„do materii normatywnej tych aktów lub przepisów prawa pracy należy określanie tego rodzaju korzyści materialnych, które są wyłączone z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe.”

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 19 lutego 2025 r., III AUa 1247/24 (prawomocny). Autor: Sąd Apelacyjny w Warszawie.

Stąd pytanie, czy organ może ten fundament usunąć. Odpowiedź daje jeden przepis.

Kto może zakwestionować układ: katalog z art. 22 ust. 1

„Pracownik, inna niż pracownik osoba wykonująca pracę zarobkową, emeryt, rencista, organizacja związkowa lub pracodawca, objęci postanowieniami układu zbiorowego pracy, inspektor pracy lub prokurator mogą wystąpić do sądu pracy z wnioskiem o ustalenie, czy treść układu zbiorowego pracy jest zgodna z przepisami prawa pracy lub czy układ został zawarty zgodnie z przepisami o jego zawieraniu. Do wniosku należy dołączyć treść układu zbiorowego pracy oraz potwierdzenie jego zgłoszenia do KEUZP.”

Art. 22 ust. 1 ustawy z 5 listopada 2025 r. o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych (Dz.U. 2025 poz. 1661). Autor: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.

Z brzmienia przepisu wynika:

  1. Inspektor pracy jest w katalogu. PIP może wystąpić do sądu pracy z wnioskiem o ustalenie, czy układ jest zgodny z prawem pracy albo czy został zawarty zgodnie z przepisami. Tę możliwość ma też prokurator. Ustawa nie uzależnia ich wniosku od tego, czy są objęci układem ani od inicjatywy innego organu.
  2. Inspektor pracy jest wnioskodawcą, nie organem rozstrzygającym. Rozstrzyga sąd pracy. Ani ustawa o PIP (tekst jednolity Dz.U. 2024 poz. 1712), ani jej nowelizacja z 11 marca 2026 r. nie przyznają inspekcji uprawnienia do orzekania o ważności lub obowiązywaniu układu zbiorowego pracy.
  3. Organu rentowego w katalogu nie ma. Przepis wymienia pracowników, inne osoby wykonujące pracę zarobkową, emerytów, rencistów, organizacje związkowe i pracodawców objętych układem, a także inspektora pracy i prokuratora. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wśród nich nie ma, więc ZUS nie może sam wszcząć postępowania o ustalenie, że układ nie obowiązuje.

Co zmienia złożenie wniosku

Wniosek w sprawie układu zakładowego składa się do sądu rejonowego właściwego dla siedziby pracodawcy, do wydziału pracy albo wydziału pracy i ubezpieczeń społecznych (art. 22 ust. 2 pkt 1), a sąd rozpoznaje go w postępowaniu nieprocesowym (art. 22 ust. 5). Samo złożenie wniosku nie przerywa stosowania układu:

„Wniesienie wniosku, o którym mowa w ust. 1, nie wstrzymuje wejścia w życie ani stosowania układu zbiorowego pracy.”

Art. 22 ust. 3 ustawy z 5 listopada 2025 r. o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych (Dz.U. 2025 poz. 1661). Autor: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.

Trzeba jednak uczciwie dodać, że zakres kontroli sądu nie ogranicza się do zarzutów wnioskodawcy:

„Sąd bada zgodność układu zbiorowego pracy z przepisami prawa pracy niezależnie od zakresu wniosku.”

Art. 22 ust. 6 ustawy z 5 listopada 2025 r. o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych (Dz.U. 2025 poz. 1661). Autor: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.

Skutek orzeczenia: od uprawomocnienia i z okresem przejściowym

„W razie stwierdzenia naruszenia prawa sąd orzeka o nieobowiązywaniu układu zbiorowego pracy w całości albo w części od dnia uprawomocnienia się orzeczenia.”

Art. 22 ust. 7 ustawy z 5 listopada 2025 r. o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych (Dz.U. 2025 poz. 1661). Autor: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.

Nawet orzeczenie niekorzystne nie usuwa warunków wynikających z układu z dniem jego uprawomocnienia:

„Warunki wykonywania pracy zarobkowej, które wynikają z układu zbiorowego pracy, wobec którego sąd wydał orzeczenie o nieobowiązywaniu w całości albo w części, stosuje się w przypadku pracowników do dnia upływu okresu wypowiedzenia tych warunków, a w przypadku innych niż pracownicy osób wykonujących pracę zarobkową – do czasu zmiany tych warunków w akcie będącym podstawą wykonywania pracy zarobkowej.”

Art. 22 ust. 9 zdanie pierwsze ustawy z 5 listopada 2025 r. o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych (Dz.U. 2025 poz. 1661). Autor: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.

„Wypowiedzenie lub zmiana, o których mowa w ust. 9, następują w terminie 2 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, o którym mowa w ust. 7.”

Art. 22 ust. 10 ustawy z 5 listopada 2025 r. o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych (Dz.U. 2025 poz. 1661). Autor: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.

Układ rozwiązuje się z dniem uprawomocnienia się orzeczenia sądu o jego nieobowiązywaniu (art. 23 ust. 1 pkt 4), a minister właściwy do spraw pracy wpisuje tę informację do Krajowej Ewidencji Układów Zbiorowych Pracy z urzędu (art. 34 ust. 2 pkt 1). Ustawa nie przewiduje, by orzeczenie działało za okres sprzed uprawomocnienia.

Co w tej sprawie może ZUS

Brak ZUS w katalogu z art. 22 ust. 1 nie oznacza, że ZUS nie może kwestionować świadczenia. Może, ale w innym trybie i o inną rzecz. ZUS wydaje decyzje w indywidualnych sprawach, w tym dotyczących:

„Zakład wydaje decyzje w zakresie indywidualnych spraw dotyczących w szczególności: 1) zgłaszania do ubezpieczeń społecznych; (…) 3) ustalania wymiaru składek i ich poboru, a także umarzania należności z tytułu składek;”

Art. 83 ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 199). Autor: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.

„Od decyzji Zakładu przysługuje odwołanie do właściwego sądu w terminie i według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego.”

Art. 83 ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 199). Autor: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.

W takiej decyzji ZUS może twierdzić, że świadczenie nie spełnia warunków § 2 ust. 1 pkt 26. Spór o to rozstrzyga sąd po odwołaniu, a jego przedmiotem są składki konkretnego płatnika, nie obowiązywanie układu. Orzeczenie w sprawie o składki nie jest orzeczeniem o nieobowiązywaniu układu z art. 22 ust. 7.

Spór o to, czy świadczenie mieści się w § 2 ust. 1 pkt 26, był już rozstrzygany przez sądy w sprawie o interpretację przepisów w zakresie podstawy wymiaru składek. W tej jednej sprawie zapadły orzeczenia dwóch instancji: Sąd Okręgowy w Warszawie (12 marca 2024 r., XXI U 595/23) i Sąd Apelacyjny w Warszawie (19 lutego 2025 r., III AUa 1247/24), który oddalił apelację ZUS. Prawomocne orzeczenie wiąże także organy administracji:

„Orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby.”

Art. 365 § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (tekst jednolity Dz.U. 2026 poz. 468). Autor: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.

Jak daleko to związanie sięga wobec firmy, która nie była stroną tamtej sprawy, wyjaśniamy osobno: Wyrok zapadł w cudzej sprawie: czy chroni także moją firmę?

Decyzja PIP o stosunku pracy to inna sprawa

Od 8 lipca 2026 r. okręgowy inspektor pracy może decyzją stwierdzić istnienie stosunku pracy (art. 11 ust. 1 pkt 7a ustawy o PIP). Rozstrzygnięcie takiej decyzji obejmuje strony, rodzaj i datę zawarcia umowy o pracę, rodzaj i miejsce pracy, wymiar czasu pracy i wynagrodzenie (art. 34 ust. 2b). Nie obejmuje ważności układu zbiorowego pracy. Co ta decyzja oznacza dla świadczenia, opisujemy tutaj: Czy od 8 lipca 2026 r. PIP może przekształcić umowę zlecenia w umowę o pracę i czy to kończy model SoCap?

Czego ta odpowiedź nie mówi

  • Nie mówi, że układu nie da się podważyć. Inspektor pracy i prokurator mogą złożyć wniosek, a sąd bada zgodność układu z prawem pracy niezależnie od zakresu wniosku (art. 22 ust. 1 i 6).
  • Nie mówi, że każde postanowienie układu jest nietykalne do czasu orzeczenia. Część wad działa z mocy samego prawa, bez żadnego postępowania:

„Postanowienia układu zbiorowego pracy mniej korzystne dla osób nim objętych niż przepisy Kodeksu pracy oraz przepisy innych ustaw i aktów wykonawczych określające prawa i obowiązki pracowników i pracodawców są nieważne z mocy prawa.”

Art. 16 ust. 7 ustawy z 5 listopada 2025 r. o układach zbiorowych pracy i porozumieniach zbiorowych (Dz.U. 2025 poz. 1661). Autor: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.

„Postanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych na ustawie porozumień zbiorowych, regulaminów oraz statutów określających prawa i obowiązki stron stosunku pracy, naruszające zasadę równego traktowania w zatrudnieniu, nie obowiązują.”

Art. 9 § 4 ustawy z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 277). Autor: Sejm Rzeczypospolitej Polskiej.

  • Nieważność z mocy prawa nie wymaga orzeczenia wydanego w trybie art. 22, więc może zostać podniesiona także w sporze o składki. Dlatego treść świadczenia w układzie musi być zgodna z przepisami, a nie tylko formalnie w nim zapisana.
  • Nie mówi, że wystarczy mieć podpisany układ. Postanowień układu niezgłoszonego do Krajowej Ewidencji Układów Zbiorowych Pracy nie stosuje się (art. 16 ust. 2), a wstąpienie pracodawcy w prawa i obowiązki strony układu (art. 14 ust. 4) podlega zgłoszeniu pod rygorem niewywoływania skutków prawnych (art. 34 ust. 1 pkt 3). Do czasu utworzenia ewidencji zgłoszenia trafiają elektronicznie do ministra, a przepisy art. 16 ust. 1 i 2 stosuje się odpowiednio (art. 52 ust. 3). Układy zawarte przed 13 grudnia 2025 r. pozostają w mocy (art. 51 ust. 1), a po utworzeniu ewidencji pracodawca objęty układem ma rok na zgłoszenie do niej informacji o układzie wraz z jego treścią (art. 52 ust. 2).
  • Nie mówi, że zgłoszenie oznacza zatwierdzenie. Minister nie weryfikuje treści zgłoszenia ani układu pod względem zgodności z prawem pracy (art. 32 ust. 1). Ewidencja potwierdza, że układ zgłoszono, nie że jest zgodny z prawem.
  • Nie mówi, że ZUS nie może prowadzić sporu o składki. Może, decyzją z odwołaniem do sądu. Nie może jedynie sam wszcząć postępowania o nieobowiązywanie układu.

Podstawy prawne i orzecznictwo

Powiązane pytania

Masz pytanie, na które nie ma tu odpowiedzi? [email protected] · Wydawca: SoCap Polska sp. z o.o., NIP 8982325132 · Stan prawny: 16 września 2026 r.