• Dla pracodawców

Zoptymalizuj koszty i zwiększ zyski

Jakie prawa ma przedsiębiorca podczas kontroli ZUS według Prawa przedsiębiorców?

Dla kogo: pracodawca, zarząd, kadry i płace, dział prawny · Stan prawny: 2026-09-22 · Wydawca: SoCap Polska sp. z o.o.

Materiał publiczny: bez danych klientów.

Odpowiedź w skrócie: do kontroli ZUS u przedsiębiorcy stosuje się rozdział 5 Prawa przedsiębiorców. Przedsiębiorca ma prawo do uprzedniego zawiadomienia, do kontroli tylko w zakresie z upoważnienia, do obecności przy czynnościach, do jednej kontroli naraz, do rocznego limitu czasu kontroli, do sprzeciwu wobec czynności sprzecznych z ustawą oraz do odszkodowania za szkodę z bezprawnej kontroli.

Podstawa prawna: art. 92a ustawy systemowej

„Do kontroli płatnika składek będącego przedsiębiorcą stosuje się przepisy rozdziału 5 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców” (art. 92a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, t.j. Dz.U. 2026 poz. 199). Poniższe uprawnienia wynikają z Prawa przedsiębiorców i działają obok przepisów o kontroli z samej ustawy systemowej.

Dziewięć uprawnień przedsiębiorcy

  1. Zawiadomienie przed kontrolą. Organ zawiadamia o zamiarze wszczęcia kontroli, a kontrolę

wszczyna się „nie wcześniej niż po upływie 7 dni i nie później niż przed upływem 30 dni od dnia doręczenia zawiadomienia” (art. 48 ust. 1 i 2). Zawiadomienie wskazuje zakres przedmiotowy i wstępną listę oczekiwanych dokumentów (art. 48 ust. 3). Na wniosek przedsiębiorcy kontrola może ruszyć wcześniej (art. 48 ust. 4).

  1. Upoważnienie o określonej treści. Upoważnienie zawiera m.in. zakres przedmiotowy, datę

rozpoczęcia i przewidywany termin zakończenia oraz pouczenie o prawach i obowiązkach przedsiębiorcy (art. 49 ust. 7). „Dokument, który nie spełnia wymagań (…) nie stanowi podstawy do przeprowadzenia kontroli” (art. 49 ust. 8).

  1. Zakres ograniczony upoważnieniem. *„Zakres kontroli nie może wykraczać poza zakres wskazany

w upoważnieniu”* (art. 49 ust. 9).

  1. Obecność przy czynnościach. *„Czynności kontrolne wykonuje się w obecności przedsiębiorcy

lub osoby przez niego upoważnionej”* (art. 50 ust. 1); osobę upoważnioną przedsiębiorca wskazuje na piśmie (art. 50 ust. 3). Ustawa systemowa dodaje prawo udziału w czynnościach i zawiadomienia o przesłuchaniu świadków lub oględzinach (art. 89 ust. 4 i 5).

  1. Miejsce, godziny i sprawność. Kontrolę przeprowadza się w siedzibie lub miejscu działalności,

w godzinach pracy (art. 51 ust. 1), „w sposób sprawny i możliwie niezakłócający funkcjonowania przedsiębiorcy” (art. 52).

  1. Jedna kontrola naraz. Co do zasady nie można równocześnie prowadzić więcej niż jednej

kontroli działalności przedsiębiorcy (art. 54 ust. 1).

  1. Limit czasu. Wszystkie kontrole jednego organu w roku kalendarzowym trwają najwyżej

6, 18, 24 albo 48 dni roboczych, zależnie od wielkości przedsiębiorcy (art. 55 ust. 1; szerzej w pytaniu o czas kontroli).

  1. Brak ponownej kontroli tego samego przedmiotu. Organ nie przeprowadza kontroli przedmiotu

objętego uprzednio zakończoną własną kontrolą, poza wyjątkami z art. 58 ust. 2 (art. 58 ust. 1).

  1. Sprzeciw. Przedsiębiorca może wnieść sprzeciw wobec czynności podjętych z naruszeniem

m.in. art. 48, 49, 50 ust. 1 i 5, 51 ust. 1, 54 ust. 1, 55 i 58 (art. 59 ust. 1). Sprzeciw wnosi się na piśmie, z uzasadnieniem, w terminie 3 dni roboczych (art. 59 ust. 3 i 4); wstrzymuje on czynności i bieg czasu kontroli (art. 59 ust. 5). Organ rozpatruje go w 3 dni robocze, a brak rozpatrzenia w terminie jest równoznaczny z odstąpieniem od czynności (art. 59 ust. 7 i 8).

Ochrona wyniku kontroli

  • Dowody przeprowadzone z naruszeniem przepisów o kontroli, jeżeli miały istotny wpływ na jej

wyniki, „nie mogą stanowić dowodu w postępowaniu administracyjnym (…) dotyczącym przedsiębiorcy” (art. 46 ust. 3).

  • Przedsiębiorcy, który poniósł szkodę na skutek czynności kontrolnych wykonanych z naruszeniem

prawa, przysługuje odszkodowanie (art. 46 ust. 1).

  • Po otrzymaniu protokołu płatnik ma 14 dni na „zastrzeżenia” ze wskazaniem środków dowodowych

(art. 91 ust. 3 ustawy systemowej).

Prawa przedsiębiorcy przy świadczeniu SoCap Token

Te same prawa przysługują płatnikowi stosującemu SoCap Token. Kontrola ocenia, czy świadczenie spełnia przesłanki § 2 ust. 1 pkt 26 rozporządzenia z 18 grudnia 1998 r., a ta kwestia prawna została rozstrzygnięta w sprawie, w której ZUS był stroną: Sąd Okręgowy w Warszawie (12.03.2024, XXI U 595/23) zmienił decyzję ZUS, a Sąd Apelacyjny w Warszawie (19.02.2025, III AUa 1247/24) prawomocnie oddalił apelację organu. To jedna sprawa w dwóch instancjach. Prawo do obecności i udziału w czynnościach pozwala płatnikowi od początku przedstawiać ten wyrok i dokumenty świadczenia.

Zakres odpowiedzi

  • Odpowiedź obejmuje uprawnienia płatnika składek będącego przedsiębiorcą w kontroli ZUS,

wynikające z rozdziału 5 Prawa przedsiębiorców (art. 92a ustawy systemowej) i z przepisów o kontroli w ustawie systemowej.

  • Wyjątki od zawiadomienia, obecności i limitu czasu wskazuje sama ustawa (m.in. art. 48 ust. 11,

art. 50 ust. 2, art. 55 ust. 2), a zażalenie na postanowienie o kontynuowaniu czynności i skargę na przewlekłość reguluje art. 59 ust. 9-15.

  • Kontrole Państwowej Inspekcji Pracy i Krajowej Administracji Skarbowej mają własne ustawy.

Co robić

  1. Wskazać na piśmie osobę upoważnioną do obecności przy kontroli (art. 50 ust. 3).
  2. Porównać upoważnienie z listą elementów z art. 49 ust. 7 i zachować jego kopię.
  3. Każde żądanie spoza zakresu upoważnienia odnotować na piśmie.
  4. Prowadzić książkę kontroli i przechowywać upoważnienia oraz protokoły (art. 57).
  5. Terminy liczyć od razu: 3 dni robocze na sprzeciw, 14 dni na „zastrzeżenia” do protokołu.

Stan prawny na dzień

22 września 2026 r. Prawo przedsiębiorców (t.j. Dz.U. 2025 poz. 1480 ze zm.), ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz.U. 2026 poz. 199).

Masz pytanie, na które nie ma tu odpowiedzi? [email protected] Wydawca: SoCap Polska sp. z o.o., NIP 8982325132 · Stan prawny: 22 września 2026 r.

Podstawy prawne i orzecznictwo

Powiązane pytania